Fyrir tilstilli

Listasafnið á Akureyri

Kristinn E. Hrafnsson – Misvísun/Variation
Til 13. maí 2012. Opið þri.-sun. kl. 13-17. Aðgangur ókeypis.



Ljósmynd: Guðmundur Ingólfsson


Spíralformið er eitt af grunnmynstrum lífsins, og raunar alheimsins. Í einkasýningu Kristins E. Hrafnssonar í Listasafninu á Akureyri er fólgin áminning um eðli þeirrar orku sem mótar tilveru okkar. Stór stálskúlptúr, Spírall, gengur í gegnum safnrýmið og virðist ætla að sprengja það utan af sér með snúningskrafti náttúrunnar – og rýmisskynjun áhorfandans fer á sannkallað flug. Sýningin heitir „Misvísun“ og fjallar m.a. um afstöðu, sjónarhorn, leiðarkerfi, hreyfingu og rými – og eins og yfirskriftin gefur til kynna þá er ekkert gefið í þeim efnum. Á sýningunni getur einnig að líta fleiri skúlptúra auk grafíkmynda, siglingakorta, áttavita og svonefnds leiðarsteins.

Lífið er sífelld verðandi og ljóst er að Kristinn hrífst af þeirri staðreynd; myndhugsun hans hverfist um tilvistarlega þætti og vangaveltur um eðlisheiminn, stöðu mannsins og þau viðmið og staðsetningarkerfi sem hann styðst við á vegferð sinni. Strax og komið er í anddyri safnsins blasir við sýningargestinum smækkuð útgáfa af sýningunni í formi líkans eða nokkurs konar uppdráttar sem minnir hann á eigin staðsetningu, og raunar smæð. Og þegar inn í miðsalinn er komið virkjar listamaðurinn rýmislega og huglæga afstöðu áhorfandans sem staðnæmist við Tímamót, skúlptúr á gólfi. Stálgormurinn laðar gestinn umsvifalaust til sín og sendir hann í ferðalag um sýningarrýmið, ferðalag sem er þó ekki endilega bundið stund og stað. Þar má sjá smækkaða spegilmynd sína í pólstjörnunni og óravíddum geimsins, eða láta sogast inn í lægð yfir landi. Þegar farið er að rýna í grafíkverk á veggjum salarins sjást þar eins konar sneiðar úr sjónbaugi og tákn sem gefa til kynna áttirnar – og samkvæmt því er pólstjarna Kristins í norðaustri. Norðrið sjálft er á hreyfingu; það er að finna í bili (misvísuninni) milli segulnorðurs og rétts norðurs, og þetta afstæði heimsmyndarinnar undirstrikar Kristinn með verkinu Norðrið – leiðarsteinn, kompási inni í afmörkuðu rými, sem hægt er að hreyfa (þ.e. nálina) að vild með segulmögnuðum leiðarsteini, eða magnetíti. Síbreytileg heimsmynd og skynjun hvers og eins á sér, þegar allt kemur til alls, miðju í honum sjálfum. Við erum öll pólstjörnur eins og endurspeglast í verkinu Stjarna.

Ferðinni um sýninguna má líkja við lífsferðalagið þar sem hver og einn leitast við að ná áttum og staðsetja sig í heiminum, með tungumálinu ekki síður en öðrum táknkerfum. Viðkomustaðirnir eru margir og samferðamenn hugfólgnir, eins og Kristinn tjáir með verkinu Sjókort föður míns. Lúmskur húmor býr í verkinu 360° (tileinkað H.F.) þar sem hann kinkar kolli til andlega skyldra kollega í listinni.

Sýning Kristins er úthugsuð, vönduð og hefur sterkan heildarbrag. Verk hans eru meitluð og þau búa yfir fagurfræðilegri og efnislegri nærveru sem áhorfandinn heldur ávallt „jarðsambandi“ við, og um leið við staðsetningu í ákveðnu rými – jafnvel þótt hugurinn sé á siglingu um geimsins höf.



Anna Jóa

Mögnun efnisins (eða dansspor í sandi)

Listasafn Reykjavíkur – Kjarvalsstaðir

Tápies – Mynd, líkami, tregi
Til 20. maí 2012. Sýningarstjóri: Eva Schmidt.

Yfirlitssýning á verkum katalónska listamannsins Antoni Tápies (1923-2012) á Kjarvalsstöðum er á margra vörum. Tjáning hans er stór í sniðum, heit og mögnuð. Sýningin var opnuð skömmu eftir andlát Tápies í febrúar og má segja að hún hafi fengið óvæntan merkingarauka sem snemmbúið erfiljóð – en jafnframt er tilfinningin fyrir nálægð listamannsins sterk: áherslur á sýningunni lúta að birtingarmyndum líkamans í verkum Tápies. Sýningin ber heitið „Mynd, líkami og tregi“ og spannar sex áratugi en nýjasta verkið, Rautt höfuð, er frá 2008 og elstu verkin frá 6. áraug síðustu aldar. Verkin njóta sín mjög vel í salnum og þar má kynnast viðhorfum listamannsins í viðtali sem sýnt er á skjá. Þá hefur á vegum Museum für Gegenwartskunst í Siegen, Þýskalandi og Listasafns Reykjavíkur verið gefin út afar vönduð bók í tilefni sýningarhaldsins en sýninginni er ætlað að ferðast í áþekkri mynd um nokkur Evrópulönd.

Tápies – málari, teiknari, grafíker og skúlptúristi – var áhrifamikill á sínum ferli sem listamaður er hafnaði hefðbundnum aðferðum málaralistarinnar þótt hann endurnýjaði málverkið með notkun „frumstæðs“ efniviðar. Hann hóf snemma að gera tilraunir þar sem hann blandar „ólistrænum“, hversdagslegum og náttúrulegum efnum saman við olíuliti og notar áhöld múrara og smiða í stað pensla til formmótunar – og stundum fær efnið einfaldlega að flæða. Teikning er ríkur þáttur í málverkunum, en auk þess að rista, skrapa, skafa, líma og þrykkja, teiknar Tápies með fingrum, priki, blýanti og kolum eða úðar á flötinn. Áferðarrík málverk hans hafa þrívíða eiginleika en hann byggir jafnan myndflötinn upp með þykku og grófu lagi efna þar sem við sögu koma m.a. marmarasalli, leir, sandur, olía og lakk, ýmist á striga eða viðarplötur – efni sem oft eru veigamiklir þátttakendur í merkingu verkanna. Verk Tápies einkennast jafnframt af vissri naumhyggju í litameðferð og myndbyggingu, og efnið ræður gjarnan för í gjörningakenndri snertingu hans við það – snertingu sem er næm fyrir eiginleikum efnisins; hráleika, hörku, seiglu, mettun, gagnsæi, mýkt og fínleika. Efnisleiki verkanna hefur skynrænt aðdráttarafl sem í er fólgin staðfesting á tilvist í efnisheiminum.

Verk Tápies hætta þó aldrei að vera mynd sem vísar út fyrir efnisveruleika sinn. Í þeim sjást tákn af ýmsu tagi: vísir að sól og landslagi, hversdagslegum kaffibolla, sófa, höfði, fæti, hurð eða vegg. Þar sjást einnig dularfull myndræn tákn, tölustafir og skrift, krot og pár, auk þess sem efnin hafa skírskotanir, t.d. til landslagsforma og húsveggja og líkamstengd verk á borð við Nekt, Strekking og AT sýn, þar sem sést afklippt mannshár, vekja hughrif erótíkur, kímni og sjálfskoðunar. Efnisnotkun í verkunum Líkami og vír og Tveir hnútar gefa til kynna ofbeldi og sársauka og í skúlptúrnum Líkami tjáir Tápies óhugnað með áferð, formmótun og táknum sem rist hafa verið í leirinn/húðina. Afleiðingar borgarastyrjaldarinnar á Spáni, katalónsk þjóðernisvitund og ógnarstjórn Francos mótuðu uppvaxtarár Tápies og birtingarmyndir hins listræna andófs sjást t.a.m. í verkinu Sardana frá 1972 með sporum í sandi eftir katalónskan þjóðdans. Graffití og falin skilaboð á veggjum borgarinnar enduróma einnig í verkunum. En Tápies er í senn pólitískur og póetískur; tákn hans og myndir eiga rætur í áhuga á dulvitund, austrænni heimspeki og jafnvel stærðfræðiformúlum. Í verkum hans birtist efnið sem magnað fyrirbæri – eðlisþáttur alheimsorkunnar – og jafnframt töfrandi ráðgáta.

Anna Jóa

Regnbogi og aðrar mælistikur

Listasafn Íslands

Rúrí – Yfirlitssýning
Til 5. maí 2012. Sýningarstjóri: Christian Schoen.

Farsæll ferill Rúríar (f. 1951) spannar hartnær fjóra áratugi og nú hefur verið efnt til löngu tímabærrar yfirlitssýningar á verkum hennar í öllum sölum Listasafns Íslands. Í glænýrri og verulega bitastæðri bók um feril Rúríar (Rúrí, 2011) er skrá yfir 500 verk, sem sýnir glögglega að yfirlitssýning á umfangsmiklum og fjölbreyttum verkum hennar verður óhjákvæmilega ágripskennd en á sýningunni eru „aðeins“ um 100 verk. Gjörningar og uppákomur eru stór hluti verkanna og aðeins hægt að sýna heimildir um þá, m.a. í formi ljósmynda (sem öðlast þá sjálfstætt gildi). Sama má segja um tímabundnar innsetningar og staðbundin verk í opinberu rými; ljósmyndir, líkön og teikningar gefa verkin til kynna.


Við inngang safnsins sést líkan af útilistaverkinu Regnbogi – rétt eins og verkið sjálft er eitt fyrsta kennileiti sem fólk sér við komuna til landsins, hjá Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Þetta verk er líklega það verk Rúríar sem flestir hér á landi þekkja. Margir eru einnig kunnugir myndum af gjörningnum Gullinn bíll frá 1974 þar sem gyllt glæsikerra er mölvuð í spað en þær eru einnmitt til sýnis í sal 2 á jarðhæð safnsins. Þar getur að líta yfirlit eldri verka, m.a. verkið Vegur (1979), snemmbúna „upplifunar“-innsetningu í ætt við það sem margir listamenn fást við um þessar mundir. Verkið tengist hugtökum á borð við náttúru, sjálfsmynd, skynjun og tíma – hugtökum sem síðan hafa legið eins og rauðir þræðir um verk Rúríar. Gjörningar og heimspekilegir þankar eru áberandi einkenni á verkunum í sal 2 sem flest eru frá 8. áratugnum. Rúri er þannig í senn íhugul og pólitískur aðgerðasinni: sterk réttlætiskennd og ádeila á samfélagsþróunina brýst út í táknrænu andófi gegn auðvaldi, efnishyggju, her- og markaðsvæðingu í gjörningum á borð við Gullinn bíl og Tillögu um breytingu á íslenska þjóðbúningnum til að laga hann að nútíma þjóðfélagsháttum (1974). Tillagan er til sýnis á efri hæð safnsins þar sem í klæðum fatagínu eru brædd saman einkenni þjóðbúningsins og bandarísk áhrif. Verkin hafa sannarlega staðist tímans tönn og eiga erindi sem aldrei fyrr.

Áherslan er á tilvistarlega íhugun í sal 1 þar sem sýnd eru verk frá 9. og 10. áratug síðustu aldar, þ. á m. „metraverkin“ svokölluðu, gerð úr tommustokkum, og verk unnin með blandaðri tækni eins og t.d. hið ljóðræna verk Gárur. Verkin hverfast um tíma; minningar og forgengileika, og um skynjun og afstöðu mannsins til heimsins: tilhneigingu hans til að staðsetja sig í honum og ná utan um hann – og rökvæða þar með óreiðuna. Rúri varpar fram spurningum um hvort unnt sé að mæla hið ómælanlega, og um eðli mælikvarðanna: hvað er rúmmetri, fermetri eða fimmtíu metrar annað en brot úr vitund, rétt eins og áhorfandinn í hinu „stærðfræðilega“ samhengi salarins.

Þegar komið er undir lok 10. áratugarins eiga samfélagsleg málefni hug Rúríar allan en þess má geta að í samstarfi Listasafns Íslands og Listaháskóla Íslands í Laugarnesi hefur þar verið opnuð sýning á innsetningarverkinu Paradís? Hvenær? (1998) þar sem Rúrí fjallar um fórnarlömb stríðsátaka. Í sal 4 á efri hæð Listasafnsins eru umhverfismál í brennidepli. Þar er hið magnaða verk Archive – Endangered Waters sem Rúrí sýndi sem fulltrúi þjóðarinnar á Feneyjatvíæringnum árið 2003. Hverfulleikinn svífur hér yfir vötnum með myndum af hálfgagnsæjum, hverfandi og horfnum fossum Íslands. Verkið er skjalaskápur úr járni þar sem varðveittar eru myndir og upptökur af hljóðum vatnsaflsins (sem sums staðar hafa þagnað fyrir fullt og allt). Hver foss á sína „skúffu“ með áletruðu nafni og þegar sýningargesturinn opnar hana (með nokkru átaki) hverfur hann um stund á vit fossins, um leið og fossinn þrengir sér inn í rými hans. Hér er öðrum þræði á ferðinni ádeila á rökleg flokkunarkerfi og framgöngu mannsins í beislun náttúruaflanna. En verkið er líka óður til náttúrunnar og menningar í skauti hennar: í nafngiftum fossanna, í tungumálinu, búa verðmætar minningar. Áhorfandinn/áheyrandinn verður því fyrir margs konar huglægum og skynrænum áhrifum, því að kraftur náttúrunnar vekur í senn undrun og tilfinningu fyrir ógn – sem tengist ekki síst mannlegri athafnasemi.

Söfnunarstefið, hverfulleikinn og mishugnanleg arfleifð einkenna verkin tvö í sal 3. Í verkinu Safn hefur Rúrí sankað að sér ýmsum gömlum hlutum, svo sem filmum, tækjum, verkfærum, pappír – brotum úr menningarheimum – og gert tilraun til að flokka þau kerfisbundið ofan í kistur. Verkið kallast á við hinn áhrifaríka gjörning Tileinkun (2006), sem sýndur er á skjá. Þar safnar listamaðurinn með táknrænum hætti saman jarðneskum leifum kvenna sem létu lífið ofan í strigapoka í Drekkingarhyl á 17. og 18. öld, og safnar um leið saman vondum minningum sem tengjast helgasta stað þjóðarinnar. Börum fórnarlambanna, sem notaðar voru við gjörninginn, hefur verið raðað á gólf þjóðlistasafnsins – og þar með knýr Rúrí safngesti til að taka siðferðilega afstöðu til sögunnar og gilda í samtímanum.

Hér er á ferðinni vönduð og úthugsuð sýning. Í ljósi takmarkaðs rýmis Listasafnsins, hefur ýmsum áhrifamiklum innsetningum verið sleppt í því augnamiði að draga fram helstu áherslur og tímabil á ferli listmannsins – með þunga sem endurómar í senn ástríðuna í listsköpun Rúríar og mikilvægi hennar í listrænu tilliti.



Anna Jóa

Íslensk listasaga og Listasafn Íslands

Erindi flutt á málþingi haldið í Listasafni Íslands 19. nóvember sl., þar sem ég var einn frummælenda og þátttakenda í pallborðsumræðum. Birt á Hugrás - tímariti Hugvísindasviðs:

http://www.hugras.is/2011/11/islensk-listasaga-og-listasafn-islands/

Óvæntir kraftar á Kjarvalsstöðum

Kjarval snertir mig: ungt fólk kynnist Kjarval.

19. nóv.- 30. des. 2011. Framlengd til 15. jan. 2012
Kjarvalsstaðir.

Hversu lífseig er goðsögnin um Jóhannes S. Kjarval? Næsta vor verða liðin 40 ár frá andláti Kjarvals en með honum festist hugtakið „listamaður“ í sessi hér á landi, og byggði þá jafnframt á rómantískum hugmyndum um listamanninn sem bóhem, séní og snilling. Kjarval var sannkallaður holdgervingur slíkra hugmynda. „Mikið lifandi skelfing er gott til þess að vita að við sem erum svo oft að deila um málaralist skulum þó eiga einn mann sem við erum öll sammála um að er snillingur: Kjarval“, sagði Hörður Ágústsson eitt sinn. Goðsögnin um Kjarval tengist í senn rómantískri ímynd hans sem listamanns og þætti hans í mótun íslenskrar sjálfsmyndar í tengslum við baráttuna fyrir sjálfstæði og sérstöðu. Hin „kjarvalska sýn“ á íslenska náttúru á þar drjúgan þátt. Minning Kjarvals lifir í munnmælasögum, ritaðar hafa verið margar bækur um hann, verk hans eru varðveitt á söfnum og sýnd reglulega, auk þess sem verkin hanga víða á veggjum heimila. Hefur arfleifð hans skilað sér til nýrra kynslóða í landinu?

Á þessu haustmisseri tók ég að mér listasögukennslu á hugvísindabraut í Kvennaskólanum í Reykjavík. Skömmu eftir að kennsla hófst bauðst mér óvænt tækifæri til að kanna tengsl nemenda minna við Kjarval. Þar eð ég hafði frjálsar hendur við uppbyggingu námsins setti ég mig í samband við Fræðsludeild Listasafns Reykjavíkur sem auglýsti nú í haust nýstárlegt verkefni sem gerði ráð fyrir samstarfi við framhaldsskólanema. Gert var ráð fyrir því að hópur nemenda veldi verk úr safneigninni á sýningu á Kjarvalsstöðum og veldi einnig heiti hennar. Skemmst er frá því að segja að samstarfinu var komið á og nemendur mínir fengu ómetanlegt tækifæri til að spreyta sig sem sýningarstjórar á Kjarvalssýningu.

Í upphafi lagði ég til að persónulegt framlag nemenda á sýningunni yrði aukið með því að þau kæmu með hlut að heiman sem tengdi þá með einhverjum hætti við Kjarval. Þau voru einnig beðin um að skrifa stuttan texta þar sem rök voru færð fyrir vali á listaverki og hlut og fór sú vinna fram í kennslustundum. Skipulagðar voru fjórar vettvangsferðir á Kjarvalsstaði þar sem nemendur fengu leiðsögn um yfirstandandi Kjarvalssýningu, skoðunarferð um safngeymslur í kjallaranum auk þess sem fundað var með starfsfólki fræðsludeildar, safnadeildar og sýningardeildar. AlmaDís Kristinsdóttir og Kristín Dagmar Jóhannesdóttir höfðu yfirumsjón með verkefninu og gerðu það af stakri prýði. Aðkoma mín að verkefninu laut að því að virkja nemendur og halda utan um framlag þeirra, auk þess sem mér bauðst að velja einnig Kjarvalsverk á sýninguna og taka þannig fullan þátt í ævintýrinu. Sýningin, sem hlaut nafnið „Kjarval snertir mig: Ungt fólk kynnist Kjarval“ var opnuð í austurvæng Kjarvalsstaða þann 19. nóvember og stendur til 30. desember.

Nemendurnir eru 18 ára gamlir, jafngamlir og Kjarval var þegar Ísland fékk heimastjórn. Þegar verkefnið var kynnt fyrir þeim höfðu fæst þeirra komið á Kjarvalsstaði og þau töldu sig lítið þekkja til hans. „Ég þekkti lítið til Kjarvals nema ég vissi að hann væri maðurinn á tvöþúsundkallinum“ segir einn nemendanna. Undirtitillinn „Ungt fólk kynnist Kjarval“ á því vel við. Í ferlinu kom í ljós að við nánari athugun hafði Kjarval „snert“ líf þeirra með einhverjum hætti, oft ómeðvitað, og þá ekki síst innan veggja heimilisins. Má því segja að snertingin feli þannig í sér tengingu við þá efnislegu hluti sem unga fólkið lagði til sýningarinnar: húsgögn, myndir, skrautgripi, leikföng, bækur, reiðtygi, tjald, bakpoka, gönguskó og aðra muni. Auk þess er ljóst að reynslan af sýningarhaldinu hefur snert líf nemendanna og skapað nýjan skilning og þekkingu á Kjarval og listsköpun, safnastarfi, sýningarhaldi og kannski líka haft svolítil áhrif á sjálfskilning þeirra. Nemendurnir blómstruðu í þessu verkefni og áhuginn jókst með hverju skrefi.

Sýningin á erindi til allra: þarna mætast reynsluheimur íslenskra ungmenna í upphafi 21. aldar og goðsögnin um Kjarval. Val nemendanna á Kjarvalsverkum er sérstakt vegna þeirrar persónulegu tjáningar sem í því felst. Hlutirnir og textarnir á sýningunni varpa ljósi á viðhorf og reynslu sem býr að baki valinu, og á þær kenndir og vangaveltur sem listaverkið kveikir. Sem dæmi má nefna umsögn annars nemanda: „Einn daginn, þegar ég var um 8 ára, ákvað ég að mála mynd með innblæstri frá stóra dularfulla málverkinu“ Á sýningunni sjást þekkt verk eftir Kjarval en einnig verk sem koma sjaldan fyrir augu almennings, en öðlast virkni sína í samhengi sem mótast af einkarýminu: „Þegar ég hugsa um Kjarval, hugsa ég um stofuna heima hjá ömmu í Skeiðó“. Í öðrum tilvikum er það ímyndin sem ræður vali á listaverki og hlut: hugmynd um listamanninn með skrítna hatta og pípu eða sem hrifnæman náttúrutúlkanda og tjaldbúa á Þingvöllum. Og 17. júní fáni er á sýningunni tengdur við Kjarval „sem er einn þekktasti myndlistarmaður Íslands“ og setti „mikinn svip á íslenskt menningarlíf“.

Í heild bregður sýningin upp ferskum sjónarhornum á Kjarval og arfleifð hans í samtímanum. Niðurstaðan er samfélagslega athyglisverð og raunar hefur ferlið verið lærdómsríkt fyrir alla hlutaðeigandi: safnið, kennara og nemendur. Verklegt og reynslutengt nám, á borð við þetta, hefur mikið gildi í kennslu. Það kveikir áhuga nemenda á annan hátt en almennt gerist í fyrirlestrum með glærusýningum, auk þess að skapa samkennd í hópnum. Nemendur lýsa því sjálfir sem svo að ferlið hafi reynt á allt aðrar hugsanabrautir en venjulega. Safnið tók á móti hópnum af fagmennsku, virðingu og velvilja sem skilar sér í auknu sjálfstrausti unga fólksins. Þess má geta að nemendurnir hafa einnig tvisvar staðið fyrir sýningarstjóraspjalli á staðnum. Hvað viðkemur Kjarval þá er ljóst að fyrir unga fólkinu er hann „nákomnari“ en þau gerðu sér sjálf grein fyrir. Á hinn bóginn er merking goðsagnarinnar um Kjarval í sífelldri mótun með sýningarhaldi, rannsóknum og umræðu um list hans. Tjáning unga fólksins lýsir persónulegum fyrstu kynnum af verkum Kjarvals, hlutlægum sem huglægum, um leið og hún speglar menningarlegar viðtökur í víðara samhengi. Úr verður ný snerting, ný merking, sem kann að staðfesta goðsögnina um Kjarval en mestu skiptir ef þannig er stuðlað að frjóu framhaldslífi verkanna.

Anna Jóa

Hliðargötur/Sideroads e. Jónas Þorbjarnarson

Ný birting: Myndverk eftir Önnu Jóa í Jónas Þorbjarnarson: Hliðargötur/Sideroads, Reykjavík: Háskólaútgáfan og Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum, 2011 (forsíða, s. 25, 36-37, 49, 84-85 og baksíða). Sjá einnig: http://www.haskolautgafan.hi.is/hlidargotursideroads

Thor og Svavar

Ný grein eftir mig: „Þegar snertingin rætist. Thor Vilhjámsson les myndheim Svavars Guðnasonar“, Stína. Tímarit um bókmenntir og listir, 6. árg. 1. hefti, maí 2011.